Het verhaal van de Gebedsnoot
Van een middeleeuws kunstwerkje in het Rijksmuseum tot een reisaltaartje voor dagelijks gebruik.
Geschiedenis
De Gebedsnoot was al in gebruik in de eerste eeuw van onze jaartelling, Jezus liep nog rond op aarde. Dat werd mij duidelijk toen ik al enkele jaren bezig was om gebedsnoten te maken. Tijdens een presentatie op een markt ontmoette ik een vluchteling uit Syrië. Hij vertelde dat het gebruik van de gebedsnoot vandaag de dag nog steeds bekend is bij de christelijk orthodoxe kerk in Irak. Deze gemeenschap is ontstaan rond het jaar 70, dus bijna 2000 jaar oud. Dit was het gevolg van de vervolgingen door de Romeinen van de eerste christenen in en om Jeruzalem. De gelovigen moesten vluchten en onderweg vertelden zij waarom zij tot geloof in Jezus waren gekomen. Jezus, de Weg, de waarheid en het leven. Het gaat het om het begin van de orthodox Assyrische kerk, waar Jakobus het goede nieuws bracht. In het nieuwe testament van de Bijbel vind je het boek van Jakobus. In deze kerk is de gebedsnoot in gebruik sinds het begin van hun bestaan. De gewoonte bij deze gelovigen zou zijn dat de gebedsnoot in een speciale zak van de toga van de priester wordt meegedragen en alleen in een heilig kerkelijk gebeuren, zoals Pasen, Pinksteren, Kerst, geopend werd. De Europese christelijk kerk was voortdurend beweging. Er gebeurden ook dingen waar je niet blij van werd. Dat gaf onrust. Daardoor ging men in het geheim samenkomen. In oprechtheid werd de levende God, Schepper van hemel en aarde, aanbeden, geëerd en de leer van zijn Zoon Jezus onderwezen. In deze persoonlijke geloofsbeleving paste een voorwerp dat de drager ervan een diepe verbondenheid geeft met God de Vader: de gebedsnoot.
Mijn reis
Ik heb een onderzoekende instelling, ik wil weten en begrijpen. Dat maakt een soort pelgrim van mij. Niet het doel ergens te komen maar de weg erheen is een groot avontuur… Wat ik leer wil ik toepassen in werk, kunst, relaties en (be)leven.
Ik was 16 of 17 jaar, waren we met een aantal leeftijdsgenoten in Groningen bij elkaar. De tijd van de Jezusbeweging. Een jongen die naast mij zat sprak me heel resoluut aan en zei: “God wil iets tegen je zeggen”. Zomaar uit het niets kwam daar een verbinding tot stand, met God. “God gaat je een kleinood geven en dat zal naar Hem verwijzen. Het zal Hem eren en het zal over de hele wereld gaan.” 10 jaar heb ik er niet meer aan gedacht en toen begon er stilletjes iets in m’n geheugen, of m’n (onder-)bewustzijn te kriebelen. De “GEBEDSNOOT”. Veel vragen hielden me bezig: Wat is dat? Wie vertelt me hierover? Waar vind ik zoiets? Uiteindelijk las ik een psalm van David, waar boven stond, Een kleinood (michtan) van David. Een michtan is een kostbaar voorwerp, mogelijk van goud. Had het met een sieraad te maken? Ik meldde me aan voor een cursus edelsmeden. Mijn besluit stond vast, ik zou mooie dingen gaan maken.
Maar ik wist nog steeds niet wat een gebedsnoot was…
Na veel bidden en luisteren kreeg ik de indruk om naar Amsterdam, het Rijksmuseum, te gaan.
In het Rijksmuseum te Amsterdam wees iemand mij op een voorwerp uit de middeleeuwen; een palmhouten bol. Deze was verdeeld in twee helften. De beide helften waren heel fijn uitgesneden zodat er duidelijke tafereeltjes te zien waren. Ik herinner mij de geboorte en kruisiging van de Here Jezus. De herders en de wijzen, mannen uit het Oosten. De twee helften waren verbonden en konden scharnieren als een kastje. Het geheel zat in een koperen bol, die op zijn beurt weer in een leren buideltje zat. Het hele evangelie in een notendop. Het was duidelijk dat dit gemaakt was om mee op reis te nemen.
Na enige jaren ben ik op het idee gekomen om deze gebedsnoot op een andere manier weer tot leven te laten komen. Nu is het plat en blanco en de gebruiker kan zelf zijn/haar gebedsnood door middel van een naam, datum, symbool met pen in de noot schrijven. De noot is gemakkelijk op te bergen, zo draag je je gebed altijd bij je. Wanneer je gebed verhoord is of als je vindt dat het er lang genoeg in heeft gestaan, neem je een stukje schuurpapier en er is weer plaats voor iets nieuws.
Cultureel erfgoed
Regelmatig worden oude gebedsnoten tentoon gesteld waardoor deze niet alleen een historische maar ook een educatieve rol vervullen.
In 2017 is de Internationale tentoonstelling “Small Wonders” te bezichtigen geweest in het Rijksmuseum in Amsterdam. Voor deze gelegenheid werden gebedsnootjes van mijn hand verkocht in de museumshop en meegenomen naar alle hoeken van de wereld. Een bijzondere en inspirerende impuls voor duizenden bezoekers.
Deze reizende expositie was eerder al te zien in Toronto, Canada,(AGO, Art Gallery of Ontario) “the boxwood project”. Vervolgens in het MOMA (Museum of Modern Art, New York) en in Amsterdam. Begin 2022 in het Louvre in Parijs.
De objecten van de expositie Small Wonders trekken je naar binnen, hoe klein ze ook zijn.
Religieuze kunst
Rond het jaar 1500 zijn er vooral in de zuidelijke Nederlanden ambachtslieden, kunstenaars actief, die zich, vaak in opdracht, bezig hielden met het maken van gebedsnoten. In Nederland was dat o.a. Adam Dirksz. Van deze houtsnijder liggen gebedsnoten in diverse uitvoeringen in Nederlandse musea, o.a. in Amsterdam (Rijksmuseum), Utrecht (Catharijneconvent). Je kunt gebedsnoten vinden in Bad Bentheim (D), Kopenhagen (DK), Moskou (RU), Toronto, New York, enz.
Na mijn bezoek aan het Rijksmuseum in 1983 heb ik een ‘nieuwe’ gebedsnoot ontworpen. Deze is eenvoudig uitgevoerd en bedoeld voor dagelijks gebruik.
In de schilderkunst
Ook in de schilderkunst komt de gebedsnoot voor. Het Portret van Jan Gerritsz van Egmond. Op dit schilderij van Jacob Cornelisz. van Oostsanen houdt de geportretteerde edelman trots een fijn gedetailleerde, donkere gebedsnoot tussen zijn vingers om zijn rijkdom en vroomheid aan de toeschouwer te tonen.
Atelier van Jacob Cornelisz van Oostsanen, Portret van Jan Gerritsz van Egmond van de Nijenburg, ca. 1518. Rijksmuseum, Amsterdam (publiek domein).
Fries houtsnijwerk
De geometrische motieven zijn ongeveer 100 jaar geleden in dit hout gesneden. Rond 1900 – 1920 waren er tijden van crisis: werkeloosheid voor veel schippers, maar ook voor militairen. (Tijdens de eerste wereldoorlog deed Nederland er niet aan mee). Als nuttig tijdverdrijf was menigeen aan het houtsnijden.
Naast het decoratieve aspect hadden de gesneden patronen een religieuze betekenis: de sterren verbeeldden de sterrenhemel en de gevlochten knoop stond symbool voor de Eeuwigheid. Er is een overeenkomst met de Keltische patronen. Het centrale punt waar alles uit voort lijkt te komen kunnen we opvatten als de oorsprong van het leven, de schepping, God.
Antwoord op gebed
Er zijn verschillende verhalen gedeeld na aanschaf van de gebedsnoot. Vaak waren er eerst tijden van (persoonlijke) nood die daaraan vooraf gingen. Ook verhalen van avonturen die ontstonden nadat een bepaald onderwerp in de noot werd meegenomen. Een voorbeeld: Een jonge vrouw schreef: “Nieuw leven” in haar nootje. Een jaar later gaf God een prachtige zoon. Haar leven is letterlijk vernieuwd.
Een meisje van een jaar of elf kwam aan mijn tafel met gebedsnootjes en kunst staan. Ze wilde graag een gebedsnootje kopen maar had niet voldoende geld bij zich. Toen ik haar vroeg waarom ze zo graag een gebedsnootje wilde antwoordde ze: “Zo kan ik beter onthouden voor wie ik wil bidden”. Ik vroeg haar: Geloof je dan dat bidden dingen kan veranderen? Ze was overtuigd. Ik stelde voor om God te vertrouwen voor een oplossing met betrekking tot haar financiën. Ze was het er helemaal mee eens. Al pratend hebben we Gods aanwezigheid ervaren. Huppelend vertrok ze om na een paar uur lachend terug te komen. Haar zakken stonden bol van het kleingeld. Vol verbazing vroeg ik hoe ze aan al dat geld kwam. ‘Nou’ zei ze, ‘nadat ik wegging kreeg ik een idee om stickers te verkopen die overal tijdens het evenement aangeboden werden’. Door al die muntjes heb ik nu genoeg om het gebedsnootje te kopen’.
Dit is een prachtig voorbeeld van eenvoudig geloof, gebed en handelen. Natuurlijk had ik haar zo een nootje kunnen geven, maar dan hadden we niet dit mooie avontuur beleefd. God, onze Vader is zo dichtbij en betrokken bij alles wat er in ons leven gebeurt of wat we hopen mee te maken. God wil gekend en uitgedaagd worden door onze gebeden. Jong of oud, ook als we twijfelen en het niet zo zeker weten, juist dan!
Iemand kreeg een ‘slechte boodschap’ i.v.m. ziekte. Ze bestelde 14 gebedsnootjes en verdeelde die onder haar vrienden met de vraag om voor haar genezing te bidden. Enkele jaren later kreeg ik weer contact met haar en ze vertelde dat de ziekte verdwenen was.
Meer lezen en kijken
- Gebedsnoten in de collectie van het Rijksmuseum
- Prayer nut op Wikipedia (Engels)
- The Boxwood Project, Art Gallery of Ontario, met veel afbeeldingen (Engels)
- Gebedsnoten in het Metropolitan Museum of Art, New York (Engels)
- Louvre, Parijs: tentoonstelling van 15 juli 2021 tot 10 januari 2022